HỒ SƠ ẢO VỀ TIÊU ĐỀ CHUẨN QUỐC TẾ[1]

A Virtual International Authority File (VIAF)

By Barbara B. Tillett, Ph.D.

Chief, Cataloging Policy and Support Office

Library of Congress

 

(Bài này dựa trên bài thuyết tŕnh trước Hội Đồng Thư Viện Đông Á, Hội Á Châu Học, Ủy Ban Kỹ Thuật Trị Thư, Đại Hội Thường Niên, 2002, Washington, D.C., 4 Tháng 4-2002)

 

Dẫn Nhập

 

Người sử dụng Mạng thông tin toàn cầu (Web) thường có nhận xét rằng đó là một cảnh hỗn loạn trong việc t́m kiếm thông tin trên mạng.  Mạng này cần phải được cải thiện và chúng ta có thể trợ giúp vào việc này!  Sự du nhập vào môi trường của Mạng thông tin toàn cầu (Web) một yếu tố kiểm soát tiêu đề chuẩn (element of authority control) có thể đạt những mục tiêu sau đây:

 

 

Những mục tiêu khác của việc kiểm soát tiêu đề chuẩn là:

 

 

Những ưu điểm của việc kiểm soát tiêu đề chuẩn đă được bàn căi và tŕnh bày trong nhiều thập niên. Khi chúng ta áp dụng việc kiểm soát tiêu đề chuẩn vào môi trường mạng toàn cầu, chúng ta cần phải lưu ư xem nó có đem lại sự chính xác của việc truy t́m như thế nào, cấu trúc của những tham chiếu có làm cho việc ḍ t́m cũng như cung cấp những giải thích của những thay đổi và không nhất quán như thế nào, những h́nh thức của những tên [tác giả], nhan đề [sách/tài liệu] và tiêu đề đề mục [subjects] có giúp cho việc sắp xếp đồng vị những tài liệu [tức là những tài liệu cùng loại đứng chung với nhau trong thư mục] để hiển thị ra, chúng ta có thế thực sự làm việc kết nối những h́nh thức chuẩn của tên tác giả, nhan đề, và tiêu đề đề mục đă được dùng trong nhiều công cụ truy t́m khác nhau chẳng hạn như là những danh bạ, những tài liệu tiểu sử, những dịch vụ về toát yếu và làm dẫn mục (làm chỉ mục = indexing), v.v.. Chúng ta có thể sử dụng khả năng kết nối vào các mục lục thư viện lẫn với những dụng cụ truy t́m khác có sẵn trên Mạng.

 

Việc kiểm soát những h́nh thức [tiêu đề chuẩn] dùng để truy cập và hiển thị, cung cấp tính nhất quán cho người truy t́m thông tin. Chúng ta đều biết là có những thư mục trực tuyến (OPAC) tệ hại không có những tham khảo xuôi/ngược [tham khảo chéo] hay những kết nối với những hồ sơ tiêu đề chuẩn và thực ra nếu  không có những đặc trưng này th́ chúng không thể gọi là Những Thư Mục được!

 

 

 

 

 

Trong vài năm vừa qua chúng ta đă thấy có một vài dự án nhằm giúp chúng ta tiến gần tới việc cung cấp việc kiểm soát tiêu đề chuẩn trên b́nh diện toàn cầu. Có một vài dự án được Cộng Đồng Âu Châu tài trợ, chẳng hạn như AUTHOR PROJECT, công tŕnh này đă chuyển đổi những biểu ghi kiểm soát tiêu đề chuẩn của 7 nuớc thành viên theo một khuôn thức thông tin chuẩn, tức là khuôn thức UNIMARC [Universal Machine-Readable Cataloging].  Dự Án LEAF [Linking and Exploring Authority Files] nghiên cứu việc kết nối các hồ sơ kiểm soát tiêu đề chuẩn dành cho công tác văn khố [lưu trữ] sử dụng chuẩn Z39.50 và có thể cả chuẩn OAI [Open Archives Initiatives]. Dự Án INDECS = Interoperability of Data in E-Commerce Systems] và Dự Án INTERPARTY  đều nhắm đến sự cộng tác của các thư viện, viện bảo tàng, các cơ quan văn khố (cơ quan lưu trữ), và những cộng đồng có trách nhiệm quản trị tác quyền trong việc chia sẻ thông tin về kiểm soát tiêu đề chuẩn này.

 

Trong phạm vi của Hiệp Hội Thư Viện và Học Viện Quốc Tế (IFLA), Nhóm Chuyên Trách MLAR (Minimal Level Authority Records = Mức Độ Tối Thiểu Cho Các Biểu Ghi Tiều Đề Chuẩn) đă xác định được những yếu tố căn bản của dữ kiện cần có trong những biểu ghi kiểm soát tiêu đề chuẩn (ngày nay chúng ta gọi nó là metadata). Công việc này đựơc “Nhóm Chuyên Trách  FRANAR” (Functional Requirements for Authority Numbers and Records = Những Yêu Cầu Về Chức Năng Cho Các Số Và Biểu Ghi Tiêu Đề Chuẩn) của IFLA tiếp tục thi hành. Nhóm này đang xem xét và cập nhật  những thành quả của nhóm MLAR, và hiện giờ họ đă nhờ ông Tom Delsey khai triển khuôn mẫu Những Yêu Cầu Về Chức Năng Cho Các Biểu Ghi Thư Mục của IFLA (FBBR = Functional Requirements for Bibliographic Records) để thiết lập biểu ghi tiêu đề chuẩn.

 

Trong phạm vi của giới làm số hoá các metadata, chúng ta thấy có Nhóm làm việc của Dublin Core đang tiếp tục ḍ t́m những khuyến cáo dành cho việc đương đầu với tiêu đề thông tin chuẩn trong môi trường thông tin số hóa.

 

Chúng ta cũng thấy có Nhóm DELOS/NSF [DELOS = Network of Excellence on Digital Libraries/National Science Foundation] làm việc trong lănh vực “Actors-Roles”, đó là ḍ t́m việc kiểm soát sự truy cập vào tên của tác giả cá nhân, tác giả tập thể, và automata. OCLC [Online Computer Library Center] tiếp tục những cuộc thảo luận về vấn đề tiêu đề chuẩn của các biểu ghi CORC [Cooperative Online Resource Catalog] - Đây là một công tŕnh của OCLC hướng về sự mở rộng lên tầm mức toàn cầu trong việc xây dựng các hồ sơ tiêu đề chuẩn. CORC bây giờ đồng thời cung ứng cả hai việc tạo lập các biểu ghi với khuôn thức MARC 21 và những biểu ghi thư mục theo chuẩn Dublin Core. 

 

Trong khoảng vài năm trở lại đây, một sự phát triển khác đă được chấp nhận đó là việc dùng Unicode - việc đó được công ty Microsoft sử dụng trong chương tŕnh điện toán của họ như những dụng cụ có trong hệ điều hành của Windows, nó đă cung ứng cho người sử dụng hệ điều hành này một ứng dụng rộng răi và hiển nhiên hơn. Unicode tự nó điều hợp được ở tầm mức tương thích toàn cầu qua khả năng tạo lập và hiển thị nhiều loại chữ (scripts) của tất cả các ngôn ngữ.

 

Cũng nên nhắc đến sự mở rộng trên tầm mức toàn cầu của NACO [The Name Authority Copmponent  of the PCC (Program for Cooperative Cataloging)] và SACO [The Subject Authority Component of the PCC] dành cho người sử dụng Bộ Quy Tắc Biên Mục Anh-Mỹ (Anglo-American Catalaloguing Rules) và Bảng Tiêu Đề Đề Mục Của Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ (Library of Congress Subject Headings) và cổ vơ việc kiểm soát tiêu đề chuẩn trên b́nh diện toàn cầu.

 

Sự tiến triển trong việc dùng Unicode, những công tŕnh thử nghiệm trên Mạng cũng như những khả năng của công nghệ hiện thời đang đi cùng với nhau. Chúng ta đang kế cận với sự thực là thực hiện được một hồ sơ ảo về những tiêu đề chuẩn có tầm mức toàn cầu.

 

Kiểm Soát Thư Tịch Toàn Cầu - Cái Nh́n Mới

 

Chúng ta cũng đang thực hiện một thay đổi có tính cách lịch sử trong cái nh́n của chúng ta đối với vấn để Kiểm Soát Thư Tịch Toàn Cầu (UBC = Universal Bibliographic Control). Các nguyên tắc về UBC của IFLA dành cho Kiểm Soát Tiêu Đề Chuẩn đi song song với kiểm soát thư tịch chuẩn, nó được xác định là mỗi quốc gia chịu trách nhiệm tạo lập ra những tiêu đề chuẩn về tên tác giả cá nhân, tác giả tập thể (họ không lưu ư đến nhan đề đồng nhất, tùng thư, hay tiêu đề đề mục), và những biểu ghi do các cơ quan thư tịch của từng quốc gia làm ra sẽ được sẵn sàng cung cấp cho tất cả các quốc gia khác khi cần sử dụng những biểu ghi chuẩn này dành cho những tác giả.  Đi xa hơn, cùng một tiêu đề có thể sẽ được cả thế giới sử dụng.

 

Trong những thập niên 1960 và 1970 khi mà vấn đề này thực sự đă chín mùi, th́ công nghệ lúc đó chưa tiến đến mức có thể giúp cho việc chia sẻ kinh nghiệm có thể thực hiện ở tầm mức quốc tế. Ngoài ra, phải nói đến việc thiếu tài trợ cho một trung tâm quốc tế để quản trị những công tŕnh như vậy, nó đă làm cản trở cho việc thực hiện các dự kiến này.  Để cho h́nh thức này được chấp nhận trên b́nh diện quốc tế, trong thời điểm đó những nhà phát triển thư viện của IFLA toàn là những người của miền Bắc Mỹ, và Châu Âu, đă không nhận thấy điều cần thiết của việc dùng nhiều ngôn ngữ khác nhau.

 

Trong khoảng hai năm qua, một cái nh́n mới về UBC đă xuất hiện từ nhiều nhóm chuyên trách của IFLA.  Cái bối cảnh mới này làm tăng cường sự quan trọng của vấn đề tiêu đề chuẩn, và nó đặt  người sử dụng lên hàng đầu. Đây là một định hướng thực dụng công nhận là tại Trung Hoa, người sử dụng có thể không muốn tiêu đề dành cho Khổng Tử (Confucius) được phiên ngữ sang chữ gốc La-tinh mà lại muốn tên đó được viết bằng chữ Hán. Cũng tương tự như thế, nguời sử dụng tại Nhật hay Đại Hàn cũng muốn nh́n thấy những tiêu đề viết bằng chữ của nước họ.

 

Dù sao, để đạt được lợi ích của việc sử dụng chung các hồ sơ chuẩn và tạo lập ra những biểu ghi được dùng toàn cầu, chúng ta có thể kết nối những h́nh thức chuẩn của tên tác giả, nhan đề, và ngay cả tiêu đề đề mục xuyên qua những hồ sơ tiêu đề chuẩn do các cơ quan thư tịch quốc gia thực hiện để tạo ra hồ sơ ảo về tiêu đề chuẩn quốc tế .

 

Đây là một vài mô h́nh để thực hiện hồ sơ ảo đó, và chúng ta cần làm nhiều dự án để thử nghiệm các mô h́nh đó xem cái nào đáng cho chúng ta theo nhất.

 

Để cho người dùng thư viện của mỗi quốc gia sử dụng nhiều nhất, nên dùng thứ chữ nào mà họ có thể đọc được!  H́nh ảnh dưới đây cho thấy những tên mà chúng ta ghi ra cho một thực thể (entity) có thể diễn tả bằng nhiều ngôn ngữ và bằng nhiều loại chữ viết. Thí dụ chúng ta có thể dùng tiếng Anh hay Đức viết theo mẫu tự La-tinh, tiếng Nga viết theo mẫu tự Ky-rin (Cyrillic), hay tiếng Nhật (viết theo vài loại mẫu tự của tiếng Nhật), và có thể viết theo nhiều ngôn ngữ hay chữ viết khác nữa. Sự chuyển tự (transliteration) có thể dùng làm phương tiện phục vụ người dùng để có thể đoán được thông tin có trong những biểu ghi này, tuy nhiên sự chính xác vẫn là sử dụng chữ gốc của tài liệu. Như vậy khi nào thấy cần thiết th́ chúng ta cần phải cung cấp những tham chiếu xuôi/ngược dành cho những h́nh thức khác nhau của những tiêu đề dùng cho nhiều loại ngôn ngữ khác nhau. Tại Hoa Kỳ, Nhóm MARBI là nhóm thuộc Hội Thư Viện Hoa Kỳ có nhiệm vụ trông coi những thay đổi trên biểu ghi theo khuôn thức MARC 21 đang t́m cách thử nghiệm công việc này. Có nhiều việc hơn nữa cần phải làm. Chúng ta dần dần sẽ thể hiện bằng những thứ chữ và h́nh thức của tiêu đề mà người dùng kỳ vọng và mong muốn dùng nó.

 

Minh họa số 1: [Cùng một thực thể/chữ viết khác nhau]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Tôi tin rằng rất nhiều biên mục viên thuộc IFLA nhận thức được giá trị của việc bảo quản song hành những hồ sơ tiêu đề chuẩn dành cho cùng một thực thể. Công việc này cho phép chúng ta phản ánh nhu cầu văn hoá cần thiết ở tầm mức quốc gia của người sử dụng thư viện, và cùng lúc đó nó cho phép chúng ta thiết lập một cấu trúc liên hợp cho những tham chiếu xuôi/ngược và những h́nh thức tiêu đề chuẩn được phép sử dụng trong tủ thư mục của chúng ta dành cho một nhóm độc giả đặc biệt. Nó cũng cho phép chúng ta bao gồm những thứ chữ viết khác nhau ít ra cũng được thấy ở tầm mức sử dụng tham chiếu này.

 

Một vài hệ thống địa phương đă cung cấp cho chúng ta những cơ phận điện toán để có thể tự động kiểm tra và so sánh những tiêu đề có sẵn trong hồ sơ chuẩn, và chúng ta có thể nh́n thấy việc này mở rộng ra trên b́nh diện toàn cầu, nếu không t́m được dữ kiện chuẩn trong hồ sơ ở cấp địa phương. Chúng ta cũng có thể dự kiến khả năng thể hiện những dữ kiện phù hợp với nhau trong những hồ sơ ảo để cho biên mục viên, nếu muốn, họ có thể hiệu đính hay hoà nhập thông tin t́m thấy đó vào với hồ sơ ở mức địa phương của họ kể cả những việc lấy thông tin để dành trong hồ sơ khi cần dùng trong tương lai.

 

Hiện nay, một số hệ thống đă cho phép việc truy cập dữ kiện đặt trọng tâm vào nhu cầu sử dụng của cộng đồng địa phương qua việc chọn lựa những nguồn tài liệu thích hợp cho nhu cầu của địa phương.  Nhiều hệ thống khác, kiểu như "thư viện của tôi = my library", hay "OPAC của tôi = my OPAC", c̣n đi xa hơn, cho phép thực hiện việc truy cập dữ kiện theo đúng nhu cầu của từng cá nhân.  Những hệ thống này có thể xây dựng trong phạm vi nào đó dành cho từng loại người dùng các chữ viết khác nhau và biểu hiện những tự vựng có kiểm soát  [tiêu đề đề mục]. Chúng ta muốn có một h́nh thức chuẩn được thư viện dùng như một h́nh thức mặc định (default) dành cho các người dùng thư viện, nhưng chúng ta cũng lại muốn dự kiến dùng những nhu liệu dành riêng của người dùng hay c̣n gọi là COOKIES để cung cấp những chọn lựa mà người dùng thích ngôn ngữ, về lối chữ viết nào đó, hay cả về văn hoá đặc thù - thí dụ như vấn đề đánh vần chữ Anh, trong văn hoá của người Mỹ chữ “labor” đánh vần khác với văn hoá của người Anh là “labour”.

 

Chúng ta hăy coi qua một mô h́nh về việc hệ thống máy điện toán có thể trợ giúp chúng ta trong tương lai với vấn đề kiểm soát tiêu đề chuẩn ở tầm mức quốc tế như thế nào.  Một biên mục viên đưa dữ kiện vào máy.  Hệ thống máy địa phương kiểm tra các hồ sơ tiêu đề chuẩn địa phương, nhưng không t́m được tiêu đề nào trùng hợp để sử dụng cả, do đó máy này thông báo cho biên mục viên biết là tiêu đề họ muốn t́m không có, rồi máy sẽ nối mạng toàn cầu để truy t́m trong hồ sơ ảo về tiêu đề chuẩn quốc tế.  Với một kết quả thể hiện nhanh chóng trên màn h́nh là một biểu ghi do Thư Viện Quốc Gia Nga ở St. Pertersburg làm ra. Biên mục viên của chúng ta có thể coi biểu ghi này nhưng không muốn ghi nhận hết những dữ kiện có tại đó mà chỉ muốn lấy một hay hai tham chiếu cũng như muốn làm kết nối với nó, như vậy hệ thống máy địa phương sẽ hỏi biên mục viên để biết là người này có muốn hệ thống tạo lập ra một tiêu đề chuẩn căn bản dựa trên những dữ kiện trích ra từ dữ kiện vừa t́m thấy và làm kết nối với nó rồi người làm biên mục này chỉ cần nhấn nút chuột vào ô trả lời “chấp thuận”.

 

Hệ thống địa phương tự động thực hiện một biểu ghi tiêu đề chuẩn, làm kết nối với thông tin t́m thấy trong hồ sơ ảo chuẩn - đó là biểu ghi lấy từ thư viện ở St. Pertersburg tại nước Nga. Người làm biên mục sẽ cho trường số 100 lấy từ khuôn thức MARC, chấp nhận khuôn thức chuẩn dựa trên những quy tắc biên mục chuẩn, trong trường hợp này là AACR2 [Bộ Quy Tắc Biên Mục Anh-Mỹ, ấn bản 2]. Biên mục viên có thể thêm vào nhiều trường khác nếu cần.

 

Hệ thống địa phương lại thêm vào kết nối trường số 700 - Khuôn thức MARC có các trường số 700, 710, và 711 trong những biểu ghi chuẩn, từ đó chúng ta có thể làm kết nối chuẩn vào đó, cũng như cho vào số hồ sơ chuẩn [riêng cho từng biểu ghi] cũng như nguồn gốc thông tin để sau này sẽ làm kết  nối nếu cần.  Việc kết nối các hồ sơ tiêu đề chuẩn này thực hiện cơ bản là giữa các hồ sơ quốc gia hay địa phương của cơ quan thư tịch quốc gia -- việc này tùy thuộc vào mô h́nh mà chúng ta chọn.  Tôi sẽ trở lạ́ vấn đề này trong chốc lát.

 

 

 

 

 

Như vậy, chúng ta đă thêm một kết nối từ hồ sơ ảo tiêu đề chuẩn quốc tế vào với hồ sơ chuẩn địa phương của chúng ta dựa trên AACR2 - Ghi chú: số hồ sơ chuẩn [riêng cho từng biểu ghi] của Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ (LC) là n79072979 - và biểu ghi của Nga dành cho cùng một thực thể dựa trên quy tắc biên mục của Nga viết theo chữ Ky-rin (Cyrillic) - Ghi chú: số hồ sơ chuẩn [riêng cho từng biểu ghi] của Thư Viện Quốc Gia Nga là: #10326. Sau đó hệ thống địa phương làm việc cập nhật biểu ghi thư mục chuẩn địa phương này.

 

Khi người sử dụng truy cập vào, hệ thống địa phương, hay COOKIES có sẵn trên máy của họ đ̣i hỏi hiển thị thông tin theo dạng chữ Ky-rin (Cyrillic) th́ chúng ta có thể thực hiện việc hiển thị này cho họ. Chúng ta cũng có thể hiển thị với mọi loại chữ viết, ngay cả chữ nổi Braille, hoặc âm thanh để trả lời những câu hỏi [của người khiếm thị] dựa trên những COOKIES được hệ thống máy tự động ghi nhận cho người dùng loại này.

 

Tôi xin mời quư bạn xem vấn đề lập hồ sơ chuẩn này có thể thực hiện như thế nào với tiêu đề là Confucius [Khổng Tử]

 

Minh họa số 2: [Biểu ghi tiêu đề chuẩn với tiêu đề Confucius [Khổng Tử] với các tham chiếu theo khuôn thức MARC]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Đây là một thí dụ về một biểu ghi tiêu đề chuẩn của Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ được thể hiện với chuẩn Unicode bao gồm những thứ chữ địa phương trong những tham chiếu xuôi/ngược trong một thư mục. Trên thực tế, chữ gốc La-tinh với những dấu thanh điệu được ghi thành chữ đúng vị trí trong cách viết thay v́ nó xuất hiện trước những chữ này, đây chỉ là một thí dụ cụ thể để quư bạn đọc nh́n thấy thế nào mà thôi. Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ, sử dụng AACR2 và làm biên mục cho các biểu ghi bằng tiếng Anh, có thể cung cấp những tham chiếu xuôi/ngược bằng những loại chữ và ngôn ngữ khác khi cần thiết. Ở đây chúng ta nh́n thấy h́nh thức chuẩn của tiêu đề cho Confucius [Khổng Tử] - với h́nh thức quen thuộc đối với giới nói tiếng Anh, ghi trong các nguồn thông tin lấy ra từ những Từ điển tiếng Anh chuẩn. Chúng ta cũng có thể t́m thấy những chuyển tự từ chữ Hán (Chinese), chữ Nhật (Japanese: theo lối viết Katakana hay Hiragana), và chữ Đại Hàn (theo lối viết Honaul).

 

Chúng ta không thấy một thứ tự sắp xếp đặc biệt nào của những tham chiếu này, ngoại trừ sự kiện là các thứ chữ không thuộc mẫu tự La-tinh được đặt sau những chữ thuộc mẫu tự La-tinh, nhưng đó chỉ là sự sắp xếp tuỳ tiện của hệ thống này. Kiểu mẫu này cho thấy các tiếng Anh, Đức, Ư, Hán, Nhật, Đại Hàn, Nga và những chuyển tự (theo kiểu viết Wade-Giles và Pinyin dành cho chữ Hán, kể từ ngày Thư viện LC quyết định chuyển qua dùng lối viết Pinyin). Việc này cũng chứng tỏ việc sử dụng trường số 700 làm kết nối dẫn tới biểu ghi tiêu đề chuẩn t́m thấy từ Thư Viện Quốc Gia Trung Hoa với h́nh thức tiêu đề chuẩn do thư viện này đặt ra. Hệ thống của chúng ta có thể đem thông tin này lấy từ Bắc Kinh (Beijing) sau khi chúng ta t́m thấy nó trong VLAF (Hồ Sơ Ảo Về Tiêu Đề Chuẩn Quốc Tế).  Hay chúng ta cũng có thể lấy thông tin từ Hong Kong Consortium HKCAN.  Cũng xin lưu ư là chỉ có khuôn thức MARC 21 mới có khả năng ghi nhận URL của một trang Web vào trường số 670 cuối cùng trong biểu ghi.

 

Mô H́nh VIAF

 

Để đạt được những lợi ích của việc chia sẻ việc làm tiêu đề chuẩn chung cũng như tạo lập ra những biểu ghi thư mục có thể dùng được rộng răi trên toàn cầu, chúng ta có thể kết nối những h́nh thức của tên tác giả, nhan đề, và ngay cả tiêu đề đề mục xuyên qua những hồ sơ chuẩn của cơ quan thư tịch quốc gia, hay cơ quan vùng để tạo ra một hồ sơ ảo về tiêu đề chuẩn quốc tế. Có nhiều mô h́nh cho chúng ta thấy việc này có thể thực hiện ra sao, và chúng ta cần làm nhiều dự án mẫu (pilot) để thử nghiệm xem cái nào tốt nhất mà noi theo.

 

Nếu chúng ta đồng ư rằng sự chia sẻ tiêu đề chuẩn trên tầm mức toàn cầu là có giá trị th́ chúng ta sẽ làm ǵ để tiến tới mục đích đó? Hiện giờ đă có một số hồ sơ tiêu đề chuẩn được thiết lập dựa trên những quy tắc biên mục và những giải thích riêng rẽ của từng cơ quan khác nhau. Chúng ta cần có một dự án để kết nối những biểu ghi có sẵn này dành cho một thực thể - đó là một dư án nhằm tương hợp (matching) các tiêu đề mang tính hồi cố.  Một đề nghị đă được thực hiện dùng vào việc làm tương hợp các thuật toán, chẳng hạn như những công tŕnh của nhóm Ed O'Neill và những người khác tại công ty OCLC [Online Computer Library Center], xây dựng trên những thực thể thư mục để cho máy móc làm việc tương hợp ở một mức độ chính xác khá cao. Một "công tŕnh dựa trên ư niệm về bằng chứng" dùng để kiểm chứng phương pháp này đang được thiết lập trong năm nay giữa công ty OCLC, Thư viện Quốc Hội Hoa Kỳ, và Thư Viện Quốc Gia Đức ở tỉnh Frankfurt, Đức. Chúng ta cũng vẫn c̣n làm việc so sánh và tương hợp và kiểm tra bằng lối thủ công, nhưng hy vọng nhiều vào công việc làm bằng máy này. Chúng ta cũng hy vọng vào việc máy móc làm công việc thêm những kết nối vào thành chuỗi văn bản với những số biểu ghi chuẩn hay những số xác định của từng thực thể ngơ hầu sau này có thể làm dễ dàng công việc nối kết cũng như dẫn dắt tới những h́nh thức của các dữ kiện được thể hiện ra.

 

Minh họa số 3: [Hồ sơ Ảo Về Tiêu Chuẩn Quốc Tế Tập Trung (Mô h́nh OAI)]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Trên đây là mô h́nh thể hiện cho chúng ta thấy một Hồ Sơ Ảo Về Tiêu Đề Chuẩn Quốc Tế. Chúng ta có thể thấy là mô h́nh nàynầy là một mô h́nh tốt  về phương diện bảo quản các biểu ghi. Mô h́nh này dùng chuẩn OAI để "thâu lượm" những metadata từ những hồ sơ tiêu đề chuẩn có sẵn. Các dữ kiện thâu lượm được cho vào một hay nhiều trạm trung tuyển (server) và nó tự động cung cấp dữ kiện mới vừa thêm vào từ bất cứ nguồn liệu (hồ sơ) chuẩn quốc gia nào. Như thế có nghĩa là  những hoạt động bảo quản biểu ghi hàng ngày hiện giờ được các cơ quan thư tịch quốc gia (hoặc địa phương) đảm nhiệm sẽ được tiếp tục. Chúng ta cũng muốn làm kết nối để bảo đảm việc truy dụng từ mô h́nh này đạt được kết quả ở mức độ cao và chính xác; có nhiều phương cách để thực hiện các kết nối trong mô h́nh này.

 

Chúng ta cũng có dự kiến về một hồ sơ ảo về tiêu đề chuẩn quốc tế h́nh thành như là một phần tích hợp của một "Mạng Ngữ Nghĩa' (Semantic Web) tương lai. Quư bạn có thể đă nghe đến bài tham luận khoa học của tác giả Tim Berners-Lee, là vị sáng lập ra hệ thống lnternet. Ư tưởng này là làm cho những máy móc dùng vào việc truy t́m trên hệ thống lnternet ngày càng thông minh hơn thay v́ phải dùng đến con người điều khiển việc t́m kiếm trên Mạng. Việc làm này đ̣i hỏi việc tạo dựng ra một hạ tầng cơ sở gồm những nguồn tài liệu kết nối và sự sử dụng những tự vựng có kiểm soát, chúng được đặt tên là "ontologies".  Những “ontologies” này có thể dùng để biểu hiện ngôn ngữ và lối viết chữ riêng của từng người dùng.

 

Đây là một cơ hội cho các thư viện đóng góp vào việc xây dựng hạ tầng cơ sở của Mạng tương lai - chúng ta đă có sẵn những tự vựng có kiểm soát trong các nguồn liệu khác nhau. Những nguồn liệu này có thể được kết nối với những nguồn tự vựng có kiểm soát của những cơ sở làm toát yếu và dẫn mục [làm chỉ mục] (abstracting and indexing services), những nguồn tự điển tiểu sử, những danh bạ điện thoại, cũng như nhiều nguồn tham khảo khác để giúp cho người sử dụng cải tiến những bước truy t́m cho chính xác và do đó họ đạt kết quả mong muốn.

 

Tất cả những công cụ này cũng có thể kết nối với những cơ sở dữ kiện để t́m những nguồn thư tịch (thư mục) hay những nguồn tài liệu khác nữa. Thí dụ, nguồn tài liệu tiêu đề chuẩn của Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ có thể kết nối với với cơ sở tài liệu thư tịch và "những kho sưu tập" [holdings databases] của họ và ngay cả kết nối với những cơ quan lưu trữ nguồn liệu số hoá của họ. Chúng ta cũng có thể xây dựng trong những bộ máy ḍ t́m và những công cụ khác có trong tương lai để sử dụng như là một nguồn chung, do đó chúng ta cũng kết nối được với toàn thế giới.

 

Việc này không thể có được trong một sớm một chiều, nhưng đó là một hướng mà chúng ta nhắm tới. Thật là vui mừng một khi chúng ta nghĩ đến những ǵ có thể sảy ra cũng như những cơ hội mà chúng ta được thử nghiệm, rồi được nghĩ rằng chúng ta đă làm những giấc mơ của chúng ta được hoàn hảo hơn.

 

Hệ thống Mạng đă cho chúng ta một phương tiện mới mẻ để truyền đạt thông tin. Cái không ngờ nhất là các thư mục của chúng ta - nghĩa là các máy điện toán cá nhân (PC = Personal computer) nơi mà thư mục của chúng ta được hiển thị -- cũng chính là dụng cụ giúp chúng ta nh́n thấy những vật được số hoá cũng như kết nối với những cớ sở dữ kiện số hoá trên toàn thế giới.

 


Minh hoạ số 4: [Mạng Ngữ Nghĩa]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Mô h́nh này cho các bạn thấy là các biên mục viên có thể làm ǵ để xây dựng những biểu ghi tiêu đề chuẩn trên mạng toàn cầu, và một khi mà cấu trúc về tiêu đề chuẩn được thực hiện trên b́nh diện toàn cầu, th́ lúc đó mô h́nh này sẽ bao gồm luôn cả những cơ sở khác như là những nhà xuất bản, những cơ quan giữ bản quyền tác giả, những cơ quan văn khố (c.q. lưu trữ), những viện bảo tàng và những thư viện khác) - tất cả đều có thể sử dụng thông tin này và giảm thiểu chi phí. Tiêu Đề Chuẩn sẽ giúp ích cho người sử dụng Mạng toàn cầu từ những kết hợp và truy t́m chính xác. Và một điều rất quan trọng là chúng ta có thể thực hiện nó theo một đường hướng phục vụ người dùng trên cơ sở về ngôn ngữ cũng như lối viết chữ nào mà họ ưa chuộng.

 

Viễn tượng này không c̣n là xa vời ǵ nữa!

 

 

 




Tài Liệu Tham Khảo (Bibliography)

 

- Berners-lee, Tim, James Hendler, and Ora Lassilạ "The Semantic Web" Scientific American, May 1 ,2001, truy cập trực tuyến tại địa chỉ này:

http://www.scientificamerican.com/2001/05011ssue/0501berners-leẹhtml

 

- Tillett, Barbara B. "Authority Control on the Web." ln: Proceedings of the Bicentennial Conference on Bibliographic Control for the New Millennium : Confronting the Challenges of Networked Resources and the Web, Washington, D.C., November 15-17, 2000. Sponsored by the Library of Congress Cataloging Directoratẹ Edited by Ann M. Sandberg-fox. Washington, D.C.: Library of Congress, Cataloging Distribution Service, 2001 , p. 207-220.

http://www.lcweb.loc.aov/catdir/bibcontr/tillett.html

 

Dr. Barbara B. Tillett, Ph.D.

Chief, Cataloging Policy and Support Office

Library of Congress

101 lndependence Avẹ, S._

Washington, D.C. 20540-4305

U SA

 

 

 

 

 

 




[1] Bài này đă được đăng trên Bản Tin LEAF-VN, số 4, 2002, nguyên tác tiếng Anh “A Virtual International Authority File (VIAF)”. Phạm Thị Lệ-Hương chuyển ngữ tiếng Việt, với sự chấp thuận của tác giả. [This English article “A Virtual International Authority File (VIAF)” posted on LEAF-VN Newsletter, No. 4, 2002, written by Dr. Barbara B. Tillett, was translated into Vietnamese by Pham Thi Le-Huong with permission from the author] (http://www.leaf-vn.org/leafnews.htm#tillett)