<
logo



Cách đọc Unicode


Tiêu Đề Đề Mục

Góp Ý Về Tiêu Đề Đề Mục

Lâm Vĩnh Thế
Trưởng Ban biên mục ĐH Saskatchewan CANADA

(Trích Bản Tin Điện Tử -Câu Lạc Bộ Thư viện, Số 1-2001)

Theo dõi Bản Tin Điện Tử (BTTĐ) của Câu Lạc Bộ Thư viện từ mấy năm nay, tôi rất vui mừng nhận thấy các bạn đồng nghiệp trong nước đặc biệt lưu tâm về vấn đề tiêu đề đề mục (TĐĐM). Tôi xin đóng góp một vài ý kiến với các bạn về vấn đề này.

Nên Hay Không Nên Dùng Tiêu Đề Đề Mục.

Đồng nghiệp Nguyễn Cửu Sà, trong bài viết ‘’Bàn thêm về tiêu đề đề mục’’ (Subject Headings), BTTĐ, số 12/2000 đã ghi nhận: "Điều đơn giản để nhận xét, so sánh là một quyển sách trong Mục Lục Phân Loại chỉ tương ứng với một ký hiệu của khung phân loại trong khi đó ở  Mục Lục TĐĐM, quyển sách đó có thể có hai, ba đề mục có trong nội dung. Việc tìm tư liệu qua Mục Lục TĐĐM do đó rộng hơn, đầy đủ hơn qua Mục Lục Phân loại". Rõ ràng là Anh Sà đã rất khiêm tốn trong nhận xét của anh. Vì thật ra, anh có thể đi xa hơn rất nhiều cái "điều đơn giản" đó. Tôi xin mạn phép kể ra thêm một vài lợi ích khác của TĐĐM:

TĐĐM dùng ngôn ngữ tự nhiên, chớ không phải như khung phân loại là dùng ký hiệu; ví dụ: một quyển sách viết về Chó thì TĐĐM sẽ là CHÓ, chứ không phải là 599.772 (theo Khung Phân loại Dewey, ấn bản toàn văn 21); thì chỉ có phân loại viên mới biết 599.772 là ký hiệu cho đề mục CHÓ nên người sử dụng không thể biết được.

TĐĐM còn có thể diễn tả các đề mục một cách chính xác hơn nhiều qua các tiểu phân mục (Subdivisions), Ví dụ như:

Chó -- Bệnh
Chó -- Thức ăn
Chó -- Chuồng

Đó là mới nói tới tiểu phân mục về đề tài (topical subdivisions) vì còn các tiểu phân mục hình thức (form subdivisions), tiểu phân mục lịch sử (historical hay period subdivisions) và tiểu phân mục địa lý (geographical hay place subdivisions) nữa. Và dĩ nhiên, ta còn có thể sử dụng phối hợp các loại tiểu phân mục khác nhau trong cùng một TĐĐM, ví dụ như:

Chó -- Bệnh -- Hội nghị

Cho kỷ yếu của một hội nghị về các loại bệnh của chó

Một hệ thống TĐĐM tốt còn có thể hướng dẫn người sử dụng đến các TĐĐM rộng hơn hoặc hẹp hơn, đáp ứng đúng hơn cho nhu cầu thật sự của người sử dụng, ví dụ như:

Chó ĐM rộng hơn     Thú nuôi trong nhà
ĐM hẹp hơn      Du lịch với chó Mực (Chó)
Phèn (Chó)
Trò chơi với chó
Vá (Chó)

Vấn đề "nên hay không nên dùng TĐĐM" thật ra đã được giải quyết trong hệ thống thư viện Phía Nam. Điều đáng khích lệ là bây giờ một số đồng nghiệp ở Phía bắc cũng đã đồng ý là nên dùng TĐĐM (tuy rằng chưa có sự thống nhất về mặt thuật ngữ; ở Miền Bắc dùng từ đề mục chủ đề thay vì TĐĐM (Tạ Thị Thịnh, "Bàn về Tiêu đề Đề mục hay Đề mục chủ đề (Subject Headings) dùng cho các thư viện" BTĐT, số 10/2000).

Chị Thịnh cũng như Anh Sà đều mong muốn có một Bảng TĐĐM thống nhất cho cả nước, và đã bước đầu đề ra một số phương hướng để thực hiện Bảng TĐĐM cho Việt Nam. Đó là vấn đề thứ hai tôi muốn được góp ý với các bạn.

Một Bảng Tiêu Đề Đề Mục Cho Việt Nam.

Cá nhân tôi hoàn toàn đồng ý với ý kiến thực hiện một Bảng TĐĐM cho Việt Nam. Điều này đã được tôi đề cập đến trước đây trong hai bài báo cáo chuyên ngành: lần đầu trong bài thuyết trình tại Hội nghị NIT '98 ở Hà Nội (NIT '98 : 10th InternationalConference on New Information Technology, March 24-26, 1998, Hanoi, Vietnam :Proceedings/edited by Ching-chih Cheng. Tr.141-148); Lần thứ hai trong một bài báo đăng trong tạp chí Asian Libraries (Issues in Library development for  Vietnam, Asian Libraries, V. 8, no.10 (1999), tr.371-379).

Về vấn đề phương thức thực hiện, cả hai cách mà Anh Sà đề nghị đều hợp lý và khả thi: cách thứ nhất là "theo phương thức tiệm tiến theo cách tằm ăn dâu" (Chị Thịnh đồng ý với cách này) và cách thứ hai là "Phương thức chuyển ngữ từ một bản danh mục TĐĐM ngoại quốc" (BTĐT, số 7/1999). Sau đó trong BTĐT, số 12/2000, Anh Sà có vẻ nghiêng về cách thứ hai hơn, anh viết "... Do đó ta có thể yên tâm nghĩ đến cách xây dựng hệ thống TĐĐM Việt ngữ bằng chuyển dịch và cải biên từ một Bảng TĐĐM ngoại quốc". Bản thân tôi tán thành cách thứ hai. Lý do đơn giản là chúng ta không có thời gian cho cách thứ nhất (Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ mất 100 năm mới có Bảng LCSH gồm năm quyển như hiện nay; chúng ta sẽ mất bao lâu ?). Lý do thứ hai là, theo cách nói của người Mỹ, "không ai đi tái sáng chế cái bánh xe = reinvent the wheel". Tôi chỉ muốn nói thêm một điều là trước khi bắt tay vào việc chuyển dịch và cải biên này, chúng ta cần phải có những khóa tập huấn để cho tất cả mọi người tham gia vào công tác này có được một sự hiểu biết tường tận về lý thuyết và thực hành của TĐĐM.

Để kết thúc bài góp ý này, tôi muốn nói thêm một điều. Tại Bắc Mỹ, thư mục thẻ (hay thư mục phiếu, card catalog) đã là chuyện của quá khứ rồi; trong bất cứ loại hình thư viện nào, từ thư viện công cộng, thư viện học đường đến thư viện đại học, chuyên ngành, thư mục điện tử trực tuyến (Online Catalog hay rõ ràng hơn là Online Public Access Catalog, thường được viết tắc là OPAC; sau đây xin được dùng chữ viết tắc TMTT) đã hoàn toàn thay thế cho thư mục thẻ. Ở Việt Nam chúng ta đang bước đầu đi vào việc sử dụng các loại hình thư mục trực tuyến này. Chúng ta cần học hỏi kinh nghiệm của các nước để tránh những lỗi lầm mà họ đã trải qua. Vào đầu thập niên 1980, khi TMTT được đưa vào sử dụng tại các thư viện đại học ở Hoa Kỳ, Hội đồng Tài Nguyên Thư Viện (Council on Library Resources--CLR) đã tài trợ nhiều cuộc nghiên cứu trong các năm 1981 và 1982 để tìm hiểu phản ứng của người sử dụng đối với TMTT. Nói chung kết quả rất khích lệ: trên 80% số người được thăm dò cho biết họ thích sử dụng TMTT hơn là thư mục thẻ truyền thống, với 75% cho biết thỏa mãn (satisfied) với việc truy tìm tài liệu bằng TMTT (Markey, Karen. Subject Searching in Library Catalogs: Before and After the Introduction of Online Catalogs. Dublin, Ohio: OCLC, 1984. tr.14). Tuy nhiên, trong lĩnh vực tìm tài liệu theo chủ đề (subject searching), người sử dụng cũng có nêu ra một số khó khăn mà họ gặp phải. Nói chung, có 3 khó khăn chính:

Các từ mà họ sử dụng không ăn khớp với TĐĐM trong TMTT

Họ gặp khó khăn trong việc mở rộng hay thu hẹp lại các từ mà họ sử dụng

Họ không thể tham khảo bảng TĐĐM trong lúc truy tìm TMTT (Markey, tr. 87).

Đây là những điều mà các đồng nghiệp trong nước nên quan tâm trong việc thiết kế giao diện giữa người sử dụng và TMTT (user-online catalog interface design).

Trỡ về đầu trang