logo



Cách đọc Unicode


Tiêu Đề Đề Mục

Bàn Về Tiêu Đề Đề Mục Hay Đề Mục Chủ Đề

(Subject Headings) Dùng Cho Các Thư Viện

Tạ Thị Thịnh, Bộ Môn Thông Tin
Thư Viện ĐH KHXH & NV, ĐHQG Hà Nội

(Trích Bản Tin Điện Tử - Câu Lạc Bộ Thư Viện, Số 10-2000)

 

Tôi đã chú ý theo dõi các "Bản tin điện tử" của Câu lạc bộ thư viện và xin tham gia một số ý về vấn đề này: Về thuật ngữ tiếng Việt tương ứng với tiếng Anh Subject Headings.

Vấn đề này đã được anh chị em đồng nghiệp miền Bắc quan tâm và nghiên cứu từ lâu với tên gọi "Đề mục chủ đề" xuất phát đầu tiên từ tiếng Nga "Predmenye Rubriki" tương đương với tiếng Anh là "Subject Headings" và tiếng Pháp là "Vedettes matières". Mấy chục năm nay ở Miền Bắc đã dùng quen thuật ngữ này và gọi LCSH, Sears List của Mỹ, RAMEAEU của Pháp là "Bảng Đề mục chủ đề" hoặc "Danh mục các Đề mục chủ đề". Thực chất đây làTừ điển ngôn ngữ chủ đề.

Thuật ngữ "Tiêu đề" Thường dùng cho "Tiêu đề tác giả" trong mô tả thư mục và "Phiếu tiêu đề" là phiếu phân cách các đề mục, thường làm bằng bìa màu và có gờ nhô cao hơn phiếu mô tả thư mục dùng trong mục lục truyền thống. Nay các bạn đồng nghiệp Miền Nam lại gọi Subject Headings là "Tiêu đề đề mục", vậy cũng nên suy nghĩ thêm. Về mặt thuật ngữ thì "Subject" thường được dịch là "chủ đề" và ta có "Subject Catalog", tương ứng với tiếng Pháp ta có "Catalogue matière", tiếng Nga có "Predmetnyi Katolog" là "Mục lục chủ đề". Vậy nên dùng thuật ngữ nào cũng nên có ý kiến thống nhất 2 miền.

Thuật ngữ "Đề mục chủ đề đơn" chúng tôi dùng cho các Đề mục chủ đề không kèm theo ĐMCĐ con phụ thuộc (trong Nam gọi là "Các tiểu phân mục"). ĐMCĐ này có thể có cấu tạo bằng từ đơn, từ ghép hay cụm từ. Ví dụ: Hoa, Lúa, Vật lý trị liệu, Truyền hình và giáo dục,....

"ĐMCĐ phức" ngược lại với "ĐMCĐ đơn", là ĐMCĐ có kèm theo các ĐMCĐ con (gồm 4 loại ĐMCĐ con là: ĐMCĐ con về quan điểm, về địa lý, về niên đại, và về hình thức). Ví dụ ĐMCĐ chính với các ĐMCĐ con về quan điểm như sau:

VIỆT NAM - Chính trị
- Lịch sử
- Nền văn minh
- Ngôn ngữ

Hoặc ĐMCĐ chính với ĐMCĐ con về niên đại:

VĂN HọC VIỆT NAM - Trước 1950
- Thế kỷ 15- 17
- Thế kỷ 18
- Thế kỷ 19
- Thế kỷ 20

Công việc phân tích chủ đề, mô tả nội dung tài liệu bằng các chủ đề được gọi là "Định chủ đề". Còn tương đương với thuật ngữ Indexing, Indexation, indexirovanie trong tiếng Anh, Pháp, Nga được gọi là "Đánh chỉ số". Công việc đánh chỉ số có thể là phân loại hoặc định chủ đề. Các thuật ngữ "Tiêu đề đề mục" và "Chỉ mục" rất xa lạ ở Miền Bắc.

Ngoài ra, việc sử dụng các thuật ngữ khoa học thể hiện trong các ĐMCĐ của 2 miền dù có giống nhau về phương pháp luận song vẫn có những điểm chưa thống nhất. Ví dụ: Miền Bắc thường dùng "Tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Việt, Anh (nước Anh), Pháp, Mỹ,..." Trong khi đó Miền Nam dùng "Anh ngữ, Pháp ngữ, Việt ngữ, Anh quốc, Pháp quốc, Hoa kỳ,..." và còn hàng loạt các vấn đề khác cần xem xét.

Việc giảng dạy ĐMCĐ nhiều năm nay vẫn có trong chương trình của ngành Thông tin- Thư viện tại Đại học KHXH & Nhân văn và Đại học Văn hóa Hà Nội với một thời lượng khá khiêm tốn chứ không phải không có như đã đüa trong Bản tin điện tử 8/1999. Tuy nhiên phải thừa nhận ĐMCĐ chưa được giới thư viện Miền Bắc quan tâm đúng mức, nhất là các cấp lãnh đạo trong ngành, mặt khác có thể phần nào đó cũng do các nhà chuyên môn chưa thuyết phục nổi lãnh đạo.

Hiện có nhiều người nhầm lẫn giữa ĐMCĐ và từ khóa cũng là lẽ tự nhiên do chưa được nghiên cứu thấu đáo, vả lại trong một số trường hợp nhất định ĐMCĐ đơn và từ khóa có trùng nhau. Nhiều từ khóa được lấy từ nội dung tài liệu chứ không đơn thuần nhặt ra từ nhan đề. Tuy nhiên từ khóa có cấu trúc đơn giản trong khi ĐMCĐ cấu trúc ổn định

và chặt chẽ. Việc nắm chắc được cách sử dụng ĐMCĐ khó hơn nhiều so với từ khóa, trong khi chúng ta chưa có Bảng ĐMCĐ bằng tiếng Việt để tham khảo.

Ở miền Bắc hầu như không có mục lục chủ đề. Trước năm 1954 Thư viện quốc gia có mục lục chủ đề sơ sài và Thư viện Viễn đông Bác cổ có mục lục chủ đề-địa lý, sau này đã không tiếp tục xây dựng. Hiện tại Thư viện Đại học Y khoa Hà Nội có một mục lục chủ đề đơn giản với 68 đề mục chủ đề dưới dạng như từ khóa, kèm theo ký hiệu chữ cái lấy từ chữ cái đầu của chủ đề, ví dụ "Bệnh học - B1, Da học - D1, Dịch tể học - D4". Thư viện Đại học y Hà nội và Thư viện Y khoa trung ương sử dụng MeSH cho tài liệu nước ngoài. Cách đây ít năm Thư viện quốc gia có tổ chức dịch chọn lọc một số đề mục trong LCSH nhưng công việc dường như chưa thiết thực và đã ngưng.

Việc giảng dạy ĐMCĐ cho sinh viên ngành thông tin-thư viện cũng chỉ là giảng lý thuyết chay với các hình mẫu do giảng viên tạo ra và giới thiệu LCSH và RAMEAU cho sinh viên. Việc có mục lục chủ đề hoàn chỉnh của thư viện để xem thực tế thì chưa .

Là một người rất tâm đắc với việc sử dụng ĐMCĐ để mô tả nội dung tài liệu và tổ chức Mục lục chủ đề trong thư viện, tôi hoàn toàn tán thành ý kiến các đồng nghiệp Miền Nam, đã đến lúc cần đưa ĐMCĐ vào ví trí xứng đáng của nó và thành lập Tiểu ban soạn thảo ĐMCĐ bằng tiếng Việt ở qui mô quốc gia.

Để thực hiện công việc này chắc là chúng ta đều rõ cần những cán bộ tinh thông nghiệp vụ, cần kinh phí và cần có sự chỉ đạo, tổ chức điều phối công việc thống nhất, sự hợp tác tham gia và ủng hộ nhiệt tình của giới thư viện, chức năng này trước hết là Vụ thư viện, Thư viện quốc gia, Thư viện KHKTTƯ, tiếp theo là một số các cơ quan như Thư viện Đại học quốc gia Hà Nội, Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh,... là những cơ quan đứng đầu nhà nước về mặt nghề nghiệp.

Tuy nhiên, những điều nêu trên là lý thuyết. Thực tế đáng buồn là sự liên kết, phối hợp hoạt động giữa các cơ quan ở nước ta rất khó, bởi vậy có lẽ phải dựa vào sự tự phát tiên phong của một đơn vị và gây thành phong trào. Thư viện ĐH khoa học Tự nhiên thuộc Đại học quốc gia TP.Hồ Chí Minh đã mô tả nội dung tài liệu bằng các ĐMCĐ, đây chính là hạt nhân tốt để thực nghiệm và nhân rộng sang các thư viện khác. Theo bản tin điện tử số 8/1998 Thư viện Cao học đã đưa được 2000 ĐMCĐ vào cơ sở dữ liệu với hệ quản trị GLOC. Đây có thể là bước khởi đầu cho việc tạo lập các ĐMCĐ chung. Các ĐMCĐ này nên được in ấn và gửi cho các nơi tham khảo để được tham gia ý kiến rộng rãi, được bổ sung và hoàn thiện dần dần.

Có thể ĐMCĐ của Thư viện Cao học thuộc Đại học quốc gia TP. Hồ Chí Minh chưa bao quát được mọi đề tài do dựa trên nền tảng tài liệu của thư viện chủ yếu về KHTN, do vậy cần được bổ sung thêm các ĐMCĐ thuộc các ngành khác để đảm bảo ĐMCĐ thể hiện mọi lĩnh vực tri thức.

Việc dịch LCSH theo tôi là không cần làm. LCSH có khối lượng quá lớn, nếu dịch sẽ rất tốn kém và cũng không thể dùng bản dịch mà coi đó là ĐMCĐ của Việt Nam. Bản dịch chỉ để tham khảo cho nên hiệu quả sử dụng không đáng kể. Những người cần tham khảo phải có khả năng đọc ngay bản gốc.

Việc dịch và biên soạn cuốn "Vedettes matières à l'intention des bibliothèques" trong đó có bổ sung nhiều đề mục thuộc các ngành khoa học xã hội và các danh nhân Việt Nam cũng như có những thay đổi cần thiết là một việc làm đáng hoan nghênh, tuy nhiên cũng có những vấn đề cần xem xét mong có dịp khác sẽ trao đổi.

Để xây dựng một Bảng ĐMCĐ của Việt Nam, thể hiện tất cả những đặc trưng chính trị, kinh tế, khoa học, văn hoá, xã hội của đất nước ta với những truyền thống độc đáo của dân tộc,... phải dựa vào vốn tài liệu, sách báo có trong tất cả các kho thư viện của đất nước. Tôi cũng rất tâm đắc với ý kiến của đồng nghiệp Nguyễn Cửu Sà trong bản tin số 7/1999. Ta cần căn cứ vào các khung phân loại đang sử dụng, tận dụng các bảng tra chủ đề ở cuối các Khung phân loại để cấu tạo các ĐMCĐ. Làm như vậy không những ĐMCĐ được tạo ra bao quát toàn diện các đề tài mà còn bảo đảm được sự thống nhất về mặt thuật ngữ khoa học giữa Khung phân loại và ĐMCĐ. Những vấn đề trong Khung phân loại không có sẽ xem xét bổ sung. bảng ĐMCĐ này phải được đưa vào các thư viện ứng dụng để cọ sát với thực tế và hoàn chỉnh chất lượng các ĐMCĐ.

Nếu có được Tiểu Ban Đề mục chủ đề (có thể là phạm vi quốc gia, hoặc ở phạm vi khối thư viện đại học) thì hàng năm Tiểu Ban có nhiệm vụ thu thập những ĐMCĐ mới gọi là "ĐMCĐ dự kiến" do các thư viện tạo lập bổ sung trong qúa trính định chủ đề tài liệu của thư viện mình. Tiểu Ban sẽ xem xét cho thông qua các "ĐMCĐ dự kiến" để trở thành các ĐMCĐ chính thức và bổ sung định kỳ trong các lần tái bản Bảng ĐMCĐ.

Để có một nền thư viện học Việt Nam tiên tiến, ta còn phải làm nhiều việc, trong đó có một việc quan trọng là cho ra đời Bảng ĐMCĐ của Việt Nam theo đúng nguyên tắc quốc tế. Về mặt nghề nghiệp, tôi cho rằng chúng ta hoàn toàn có đủ cán bộ có năng lực không thua kém gì các nước. Vấn đề là ai đứng ra tập hợp lực lượng và tổ chức, điều phối công việc. Đây là vấn đề còn bỏ ngỏ. Trong khi chờ đợi, chúng ta phải tự phát tổ chức công việc như khối thư viện đại học Miền Nam đang làm, đó là một việc đáng khích lệ.

Trỡ về đầu trang